Flúor í ösku, útskolun og viðbrögð

Vatnsleysanlegur flúor kemur fyrir utan á kornum í gjósku sem annað hvort ammóníum - flúorsilikat (NH4)2SiF6 eða einfaldlega sem natríum flúoríð, NaF. Flúorsilikat er leysanlegra - þar leysast 180 grömm í lítra af köldu vatni en natríumflúoríð leysist verr eða um 42 grömm í lítra af köldu vatni.Natríum-flúoríð er því verra í útskolum og því reiknum við með að flúorinn sé á því formi. Samkvæmt efnagreiningum á gjóskunni úr Eyjafjallajökli eru 850 ppm (mg/kg) af flúor í henni. Í 1 cm þykku lagi eru þá 10 lítrar eða 30 kg af ösku á hverjum fermetra lands. Á þessum fermetra eru því 25,5 grömm af flúor eða 51 gramm af natríum flúoríði. Til þess að leysa það upp þarf því 1,2 lítra af vatni á hvern fermetra. Öskulag sem er 5 cm þarf því 6 lítra á fermetra eða 60 tonna á hektara af vatni til þess að leysa upp natríum-flúoríðið. Það er víst að meira en 90% af flúorsaltinu skolast út með þessu vatnsmagni - en hvað er þetta mikil úrkoma? Úrkoma upp á 1 mm gefur 1 lítra á fermetra þannig að það þarf úrkomu upp á 1,5 mm til að leysa natríum-flúoríð í 1 cm þykku lagi af ösku en úrkomu upp á 9 mm til að leysa upp í 6 cm lagi. Í reynd þarf aðeins meiri úrkomu til þess að losa vökva frá, þ.e. gegnbleyta lagið.

Flúormagnið undir Eyjafjöllum er enn sem komið er mun minna en úr gjósku frá Heklu. Hér að ofan er reiknað flúor upp á 850 mg/kg en að öllum líkindum er flúorinn minni í heild þar sem askan sem féll fyrst innihélt mun lægri gildi eða 25-35 mg/kg. Þess vegna þarf 10 mm úrkomu (helst allt í einu) til að verð laus við þetta. Varast skal allt afrennsli af öskunni og smálæki.

Úrkomumælingar

Samkvæmt úrkomumælingum frá Veðurstofunni undanfarna áratugi er þó ekki á vísan að róa hvað úrkomumagn snertir. Ef litið er á mánaðargildi úrkomu í maí á Vatnsskarðsshólum í Mýrdal sl. 20 ár kemur í ljós að hún er mjög breytileg eftir árum eða allt frá 12 mm upp í 162,7 mm. Á sama tímabili er sólarhringsúrkoma frá 5,5 mm upp í 69,3 mm. Af þessu má eftir sem áður sjá að minnsta sólarhringsúrkoma s.l. 20 ára á Vatnsskarðshólum ætti að duga til þess að skola flúor úr um 2-3 cm öskulagi. Það er því ástæða til að ætla að flúor muni skolast tiltölulega fljótt úr öskunni ef það rignir.

Jákvæðar hliðar

Askan hefur líka sínar jákvæðu hliðar þó hvimleið sé. Hún inniheldur sölt og næringarefni fyrir gróður. Þessi aska er með frekar hátt kísilsýrumagn og allhátt kalímagn. Áburðaráhrif eru væntanlega veruleg. Til að halda þeim og kalí sem losnar í vistkerfinu er nauðsynlegt að gróðurþekja náist upp sem fyrst. Annars skolast kalí auðveldlega niður í gegnum jarðveginn.

Hvernig er best að bregðast við

Gæta þarf að því að yfirborðsvatn og aska komist ekki í vatnsból. Skoða þarf aðstæður og hreinsa ösku frá vatnsbólum, nokkrir metrar duga. Þetta á að vera í lagi en rétt að vera mjög vakandi fyrir þessu. Ef brynningarvatn er tekið úr opnum lækjum þurfa bændur að kanna hvort ekki sé hægt að komast í vatnsból sem nærist af grunnvatni. Gera athugun á eðli öskuskorpunnar. Kanna hvort hún molnar auðveldlega í bleytu eða við vinnslu eða hvort hún sé stöðug í vatni og brotni upp í klumpa við vinnslu. Seinna tilfellið er erfiðara en þá er askan bundin og tekið á rykmyndun en jarðvegurinn verður erfiður og gróður í úthaga á erfitt með að komast í gegn.

Sjá nánar grein um flúor í ösku - útskolun og viðbrögð, sem ráðunautar BSSL hafa tekið saman eftir heimildum frá starfsmönnum Háskóla Íslands og Landbúnaðarháskóla Íslands. 

Heimildir:

Níels Óskarsson, Jarðvísindastofnun Háskóla íslands

Þorsteinn Guðmundsson, Landbúnaðarháskóla íslands