Veðurstofa Íslands hefur gefið út skýrslur, kort, gögn og skýringar um eldfjallavá á Reykjanesskaga. Þar á meðal eru niðurstöður langtímahættumats vegna hraunavár, auk annars efnis sem er hluti af stærra verkefni Veðurstofu Íslands um hættu- og áhættumat fyrir Reykjanesskaga. Fleiri skýrslur munu bætast við eftir því sem verkefninu vindur fram.
Skýrslurnar varpa ljósi á mögulega berskjöldun mikilvægra innviða, svo sem raforku- og hitaveitukerfa. Þær styðja jafnframt við undirbúning mótvægisaðgerða og varalausna með það markmið að draga úr röskun á þjónustu og tryggja öryggi heimila og mikilvægrar samfélagslegrar starfsemi.
Eldgosið við Fagradalsfjall árið 2021 markaði endalok langvarandi goshlés á Reykjanesskaga og bendir til þess að eldvirkni geti haldið áfram næstu áratugi. Af því leiðir að mikilvægt er að greina hvaða svæði eru í mestri hættu og nýta þær upplýsingar við skipulag byggðar, verndun innviða og viðbragðsáætlanir.
Af þessum sökum hefur verið unnið sérstakt hættu- og áhættumat fyrir Reykjanesskaga undir stjórn Veðurstofu Íslands. Þar er meðal annars fjallað um mögulega hættu af hraunflæði, jarðskjálftum, gasmengun og gjóskufalli.
Höfuðborgarsvæðið, sem samanstendur af sjö sveitarfélögum; Garðabæ, Hafnarfirði, Kjósarhreppi, Kópavogi, Mosfellsbæ, Reykjavík og Seltjarnarnesi er að stórum hluta á svæði sem gæti orðið fyrir áhrifum af slíkri virkni. Sveitarfélög á Reykjanesi og vestanverðu Suðurlandi gætu einnig orðið fyrir áhrifum.
Fyrir íbúa felst helsta breytingin í því að stjórnvöld og viðbragðsaðilar hafa nú betri og samræmdari upplýsingar um mögulega eldgosavá á Reykjanesskaga. Skýrslurnar eru fyrst og fremst ætlaðar til undirbúnings og langtímaáætlunar og gefa ekki til kynna að hætta sé yfirvofandi. Ekki er því tilefni til sérstakra viðbragða af hálfu almennings að svo stöddu.
Spurt og svarað
Fyrir íbúa felst meginbreytingin fyrst og fremst í því að stjórnvöld og viðeigandi aðilar hafa nú betri upplýsingar til að byggja undirbúning sinn á. Ekki er tilefni til sérstakra viðbragða af hálfu almennings á þessari stundu, en upplýsingar verða uppfærðar eftir því sem vinnu verkefnisins vindur fram.
Hlutverk almannavarnanefndanna í tengslum við þessar skýrslur er fyrst og fremst að nýta þær sem sameiginlegan faglegan grunn fyrir samræmingu, undirbúning og áætlanagerð. Almannavarnanefndir vinna ekki sjálfar sérfræðilegt hættumat, heldur styðjast við mat Veðurstofu Íslands og samræma undirbúning og viðbrögð á sínu svæði í samstarfi við viðeigandi aðila.
Skýrslur Veðurstofu Íslands eru ætlaðar til að styðja við framtíðarskipulag, landnýtingu, styrkingu innviða, mótvægisaðgerðir og viðbragðsundirbúning.
Fyrir almannavarnanefndir felst hlutverkið einkum í að samræma undirbúning sveitarfélaga, styðja við gerð áætlana, efla sameiginlega stöðusýn og stuðla að samræmdri upplýsingagjöf til almennings. Jafnframt gildir sviðsábyrgðarreglan, það er að hver aðili ber áfram ábyrgð á sínu starfssviði, þótt skýrslurnar nýtist sem sameiginlegur faglegur grunnur.
Faglegt hættumat, bæði langtímahættumat og skammtímamat, er áfram á forræði Veðurstofu Íslands. Framkvæmd aðgerða og vernd innviða er á ábyrgð viðeigandi aðila hverju sinni.
Þær almannavarnanefndir sem fara með málefni á þeim svæðum sem falla undir skýrslurnar eru almannavarnanefnd höfuðborgarsvæðisins, almannavarnanefnd Suðurnesja utan Grindavíkur, almannavarnanefnd Grindavíkur og almannavarnanefnd Suðurlands.
Meginábyrgð sveitarfélaga er að sinna sínum lögbundnu verkefnum áfram, undirbúa viðbrögð á eigin verksviði og tryggja að íbúar fái skýrar upplýsingar um þá þjónustu sem sveitarfélagið ber ábyrgð á. Það á meðal annars við um grunnþjónustu, innviði sveitarfélagsins, velferðarþjónustu, skólamál, samgöngur á vegum sveitarfélags og stuðning við íbúa. Sveitarfélög taka þátt í almannavörnum í héraði í samvinnu við ríkið, en ábyrgð þeirra flyst ekki frá sveitarfélaginu þótt samhæfingarstöð eða aðgerðastjórn sé virkjuð. Mikilvægt er að halda aðgreiningu skýrri milli samhæfingar viðbragða annars vegar og rekstrar- og þjónustuábyrgðar sveitarfélaga hins vegar.
Sveitarfélögin hafa verið þátttakendur í verkefni Veðurstofunnar sem fulltrúar í stýrihópum þess. Á meðan á vinnunni stóð nýttu sveitarfélögin tímann til undirbúnings, æfinga og eflingar viðbúnaðar innan eigin stjórnkerfa. Næsta verkefni er að nýta þessar niðurstöður til að styrkja öryggi íbúa og efla sameiginlegan viðbúnað.
Sveitarfélögin þurfa að setja skipulags- og landnýtingarmál í sérstakan farveg. Á útsettum svæðum er eðlilegt að unnið verði markvisst að því að meta hvort þörf sé á skýrari viðmiðum um landnýtingu á svæðum þar sem hraunavá er fyrir hendi. Sú vinna þarf að byggjast á faglegum forsendum, vandaðri yfirferð og samræmdu samstarfi sveitarfélaga, skipulagsyfirvalda, HMS, Veðurstofu Íslands, almannavarnakerfisins og viðeigandi ráðuneyta.
Hlutverk viðbragðsaðila í tengslum við þessar skýrslur er fyrst og fremst að nýta þær sem faglegan grunn fyrir undirbúning, skipulag og ákvarðanir á sínu verksviði. Skýrslurnar fela í sér mat á hættu og berskjöldun, en eru ekki sjálfar viðbragðsáætlanir eða fyrirmæli um aðgerðir. Þær geta hins vegar nýst við uppfærslu viðbragðsáætlana og sem tæki til að rýna tilteknar sviðsmyndir.
Öll sveitarfélögin sem um ræðir í skýrslunum eru með gildar rýmingaráætlanir.
Höfuðborgarsvæðið : https://www.shs.is/hvad-eru-almannavarnir/vidbragsaaetlanir
Raforkuöryggi höfuðborgarsvæðisins byggir á fleiri en einni leið og fleiri en einni einingu í kerfinu.
Skýrslurnar sýna að virkjanir, þar á meðal Hellisheiðarvirkjun og Nesjavallavirkjun, auk mikilvægra raforkuflutningslína liggja að hluta um eða nærri svæðum sem eru útsett fyrir hraunvá. Um er að ræða langtímahættumat sem nýtist til undirbúnings, skipulags og styrkingar innviða en er ekki lýsing á yfirvofandi truflun.
Niðurstöðurnar gefa orku- og veitufyrirtækjum, stjórnvöldum og sveitarfélögum betri forsendur til að undirbúa viðbrögð, meta varaleiðir og styrkja innviði með hliðsjón af ólíkum sviðsmyndum.
Heitt vatn fyrir höfuðborgarsvæðið kemur frá fleiri en einu svæði og er flutt um mismunandi leiðir. Það kemur meðal annars frá Nesjavöllum og Hellisheiði, en einnig frá lághitasvæðum í Reykjavík og á Reykjum.
Langtímahættumatið sýnir að innviðir á tilteknum stöðum geta verið útsettir fyrir hraunvá. Niðurstöðurnar benda þó einnig til þess að kerfin byggi á fleiri en einni uppsprettu og fleiri en einni flutningsleið, sem skiptir máli við undirbúning og viðbrögð. Skýrslurnar nýtast því til að meta berskjöldun, styrkja viðbúnað og skoða mögulegar varaleiðir og mótvægisaðgerðir.
Veitur og aðrir ábyrgðaraðilar vinna að undirbúningi fyrir ólíkar sviðsmyndir með það að markmiði að draga úr röskun á þjónustu og tryggja sem best öryggi samfélagsins. Viðbragðsáætlanir og samráð milli ábyrgðaraðila skipta þar miklu máli.
Við forgangsröðun í röskuðum aðstæðum er lögð sérstök áhersla á heimili og mikilvæga samfélagslega starfsemi, þar á meðal heilbrigðisþjónustu.
Hafin er vinna hjá Almannavarnanefnd höfuðborgarsvæðisins, veitufyrirtækjum og öðrum viðeigandi aðilum að skipuleggja stöðu vatnsbóla og annarra mikilvægra innviða. Þar verður meðal annars horft til mótvægisaðgerða, varaleiða, styrkingar lagna og annarra úrræða sem geta aukið rekstraröryggi veitnanna og dregið úr berskjöldun mikilvægra innviða.
Reynslan frá Grindavík og Svartsengi sýnir að raunhæfar mótvægisaðgerðir geta skipt miklu máli.